اقلیم و آینده‌ی قیمت قهوه

قیمت قهوه فقط از دلار و بورس نمی‌آید. روزهای گرمِ بالای ۳۰ درجه در مزارع عربیکا زیاد شده. محصول کم شده. کمبود جهانی قیمت را بالا برده است. این فشار موقتی نیست؛ تا ۲۰۵۰ زمین قابل کشت ممکن است نصف شود. برای خرید در ایران، انتظار برگشت به قیمت ارزانِ قدیمی اشتباه است. میکس مقاوم‌تر و سفارش منظم منطقی‌تر است.

چرا قیمت قهوه بالا می‌رود

جواب کوتاه: عرضه کم شده، چون هوا برای درخت قهوه سخت‌تر شده است. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) می‌گوید قیمت جهانی قهوه در سال ۲۰۲۴ حدود ۳۸٫۸ درصد بالا رفت. عربیکا ۵۸ درصد رشد کرد. روبوستا ۷۰ درصد.

خبرِ خشکسالی برزیل را همه شنیدند. آن سال بدترین خشکسالی هفتاد سال اخیر آنجا بود. ولی فقط برزیل نبود. ویتنام حدود ۲۰ درصد تولید و ۱۰ درصد صادراتش را از دست داد. اندونزی ۱۶٫۵ درصد تولید و ۲۳ درصد صادرات را کم کرد. وقتی سه تا از بزرگ‌ترین تامین‌کننده‌ها هم‌زمان ضربه می‌خورند، بورس هم راهی جز بالا رفتن ندارد.

یک روایت رایج این است که «بازار دوباره آرام می‌شود». گاهی قیمت هفته‌به‌هفته عقب می‌نشیند، درست. ولی سطح کلی بعد از شوک اقلیمی معمولا جایی بالاتر از قبل می‌ماند. گزارش‌های فارسی حتی از رشد حدود ۱۷۳ درصدی قیمت جهانی در بازه‌های پرتنش حرف زده‌اند. یعنی جهش فائو در ۲۰۲۴ تک‌موج نبود؛ بخشی از مسیر پرتلاطم‌تر است.

جزئیات بورس و دلار در عوامل قیمت قهوه جدا آمده است.

گرمای مضر برای قهوه یعنی چه

بالای ۳۰ درجه‌ی سانتی‌گراد، درخت عربیکا استرس می‌گیرد: گل می‌ریزد، میوه کوچک می‌ماند و بهره‌وری مزرعه پایین می‌آید. Climate Central به همین بازه می‌گوید «گرمای مضر قهوه».

۲۵ کشور تولیدکننده، که حدود ۹۷ درصد قهوه‌ی دنیا را می‌سازند، روزهای گرمِ مضرشان زیاد شده است. پنج تولیدکننده‌ی برتر (برزیل، ویتنام، کلمبیا، اتیوپی، اندونزی) به‌طور میانگین ۵۷ روز اضافه در سال بالای آن آستانه می‌مانند.

عدد دیگر هم هست و سخت‌تر است. هر یک درجه افزایش دما، بهره‌وری قهوه را حدود ۱۴ درصد کم می‌کند. بحران فقط «فصل بد» نیست. روند دمایی بلندمدت است.

عربیکا هنوز حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد تولید جهان را می‌سازد. پس وقتی این گونه آسیب می‌بیند، کل بازار تکان می‌خورد. روبوستا مقاوم‌تر است، ولی حتی همان هم در سال ۲۰۲۴ از عربیکا بیشتر گران شد؛ چون کمبود روبوستا در آسیای جنوب‌شرقی شدیدتر بود.

گرما فقط روی درخت اثر نمی‌گذارد. فصل گل‌دهی به‌هم می‌ریزد، رسیدن میوه ناهمگون می‌شود، و کشاورز مجبور می‌شود چند بار به مزرعه برگردد. هزینه‌ی کار بالا می‌رود، کیفیت یکدست کمتر می‌شود، و خریدار جهانی برای همان حجم دان، پول بیشتری می‌دهد. کمبود قهوه از همین‌جا شروع می‌شود، نه از قفسه‌ی فروشگاه.

کدام کشورها بیشتر آسیب دیدند

زنجیره ساده است: مزرعه آسیب می‌بیند، صادرات کم می‌شود، قیمت در بورس بالا می‌رود، و بعد به بندر و انبار می‌رسد.

برزیل بزرگ‌ترین تولیدکننده‌ی دنیاست، پس خشکسالی‌اش همان هفته به نیویورک می‌رسد. خبرهای کلمبیا و اتیوپی دیرتر می‌رسند، ولی هر دو در فهرست پنج‌تای برتر Climate Central‌اند. یعنی مبداهای تخصصی هم از این گرما در امان نیستند.

حدود ۸۰ درصد قهوه‌ی دنیا را کشاورزان کوچک می‌کارند. آن‌ها ذخیره‌ی مالی کمتری دارند و با یک فصل بد، یا کود کم می‌خرند یا درخت را رها می‌کنند.

جبرانش هم یک‌شبه نیست. درخت قهوه سال‌ها طول می‌کشد تا به بار بنشیند، پس جای خالی برداشت امسال برزیل را سال بعد هیچ کشوری پر نمی‌کند. همین فاصله‌ی زمانی، کمبود را چند فصل پشت هم نگه می‌دارد.

اگر تک‌خاستگاه برزیلی می‌خری، بدان که همین مبدا زیر فشار خشکسالی بوده است. دان برزیلی هنوز هست، ولی «فراوانی همیشگی» دیگر فرض امنی نیست.

آینده‌ی تامین تا ۲۰۵۰

پیش‌بینی Climate Central این است: زمین‌های مناسب کشت قهوه تا سال ۲۰۵۰ ممکن است حدود ۵۰ درصد کم شوند. این یعنی کمبود قهوه فقط خبر امسال نیست؛ مسیر چند دهه‌ای است.

نیمی از زمین مناسب یعنی چه؟ یعنی بعضی منطقه‌های امروزِ کم‌ارتفاع دیگر برای عربیکا مناسب نمی‌مانند. کشاورز یا باید بالاتر برود، یا گونه عوض کند، یا محصول دیگری بکارد. هر سه گزینه عرضه را جابه‌جا می‌کند؛ هیچ‌کدام فوری و بی‌هزینه نیست.

صنعت از بین نمی‌رود. کشاورزها ارتفاع کشت را عوض می‌کنند، گونه‌ی مقاوم‌تر می‌کارند، و سایه‌بان می‌گذارند. ولی همه‌ی این کارها هزینه دارد و زمان می‌برد. تا وقتی سازگاری برسد، عرضه تنگ‌تر و قیمت پرنوسان‌تر می‌ماند.

آینده‌ی قهوه از نظر ما روشن است: کمیاب‌تر و گران‌تر از دهه‌ی قبل. نه اینکه فردا قهوه تمام شود؛ اینکه «ارزان و فراوان همیشگی» دیگر فرض درستی نیست.

ایران؛ اقلیم و ارز با هم

کمبود جهانی به تنهایی همه‌ی گرانی قفسه را توضیح نمی‌دهد. در ایران نرخ ارز هم جهش کرده و هزینه‌ی کشتیرانی و بسته‌بندی بالا رفته است. واردات قهوه‌ی سبز از حدود ۵۳ هزار تن به حدود ۴۰ هزار تن رسیده؛ یعنی حجم ورودی هم کم شده.

گزارش‌های محلی می‌گویند هزینه‌ی کشتیرانی از حدود هزار دلار به حدود ۱۲ هزار دلار رسیده و هزینه‌ی بسته‌بندی چند برابر شده است. وقتی حمل گران شود، حتی اگر بورس یک هفته آرام باشد، فاکتور داخلی لزوما آرام نمی‌ماند.

قیمت هر فنجان اسپرسو در کافه‌های بزرگ از بازه‌ی ۴۰ تا ۶۰ هزار تومان به حدود ۹۰ تا ۱۱۰ هزار تومان رسیده است. گزارش‌های محلی می‌گویند ۱۵ تا ۲۰ درصد کافه‌های تازه‌تأسیس در شهرهای بزرگ بسته شده‌اند. مصرف‌کننده‌ی خانگی هم همان فشار را روی بسته‌ی ۲۰۰ گرم حس می‌کند.

اینجا دو اشتباه رایج است. اول: همه‌ی گرانی را فقط به «دلار» نسبت دادن و نادیده گرفتن کمبود جهانی. دوم: فکر کردن که با یک افت موقت بورس، همه‌چیز ارزان می‌شود. اقلیم سطح را نگه می‌دارد؛ ارز فقط نوسان اضافه می‌کند.

ما واردکننده‌ایم، رست در مبدا انجام شده و قیمت‌ها را روزانه به‌روز می‌کنیم. مسیر قیمت از بورس تا فاکتور را در چرا قیمت قهوه بالا رفت دنبال کن.

تو چه کار کنی

اول بپذیر که «صبر کن ارزان شود» استراتژی نیست. کمبود ساختاری است. سه کار مشخص بکن:

1. میکس را جدی بگیر
   برای مصرف روزانه، میکس با سهم روبوستا معمولا پایدارتر از عربیکای خالص است و روی قیمت هم نرم‌تر می‌نشیند.
2. چند مبدا داشته باش
   اگر فقط به یک کشور وابسته‌ای، یک خشکسالی همان کشور کل خریدت را می‌زند. دو یا سه مبدا ریسک را پخش می‌کند.
3. سفارش را کوتاه نگه دار
   حجم خیلی بزرگ با یک قیمت قفل‌شده، وقتی بازار می‌پرد هزینه‌اش را می‌دهد. سفارش منظم و کوتاه‌فاصله برای کافه و خانه هر دو منطقی‌تر است.

خانه‌ای که هفته‌ای یک کیلو می‌خورد، بهتر است دو بستهٔ ۲۰۰ گرمی از دو مبدا بگیرد تا یک کیلو از یک مبدای آسیب‌پذیر. کافه‌دار هم منو را روی یک دانِ گران قفل نکند: یک خط روزمره با میکس پایدار، یک خط خاص با تک‌خاستگاه.

یک کار چهارم هم هست که کمتر گفته می‌شود. لیست قیمت را با تاریخ بخوان؛ عدد بدون تاریخ برای بستن بودجه‌ی فصل بعد به درد نمی‌خورد. در بازاری که اقلیم و ارز هر دو تکان می‌خورند، تاریخ به‌روزرسانی گاهی از خود عدد مهم‌تر است.